آنها يكى است و اين إله يگانه و واحد ، همان إله شما است و او رحمان است ، چون رحمتى عمومى دارد و رحيم است ، چون رحمتى خصوصى دارد و هر كسى را به سعادت نهائيش - كه همان سعادت آخرت است - سوق ميدهد ، پس اينها همه حقايقى هستند حقه . و در خلقت آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز ، تا آخر آنچه در آيه ذكر شده ، آياتى است كه بر اين حقايق دلالت مىكند ، البته براى مردمى دلالت دارد كه تعقل كنند . و اگر مراد به اين آيه اقامه حجت بر اصل وجود إله براى انسانها و يا إله واحد براى انسانها بود ، همه نامبردگان تنها يك آيت بودند كه بر اصل وجود إله دلالت مىكردند ، چون نامبرده ها اين معنا را افاده مىكند كه نظامى در سراسر جهان برقرار است و تدبيرى بهم پيوسته دارد ، و بر اين فرض ، حق كلام اين بود كه در آيه قبلى بفرمايد : ( و الهكم واحد لا إله الا هو ) الخ ، و چون اينطور نفرموده ، مىفهميم سياق آيه براى اين است كه بر حجتى دلالت كند كه هم حجت بر وجود إله است و هم حجت بر وحدت او است ، به اين معنا كه نخست اثبات كند إله موجودات ديگر غير انسان و نظام كبيرى كه در آنهاست يكى است و سپس اثبات كند همان يك إله ، إله انسان نيز هست . و اجمال دلالت آيه بر مسئله توحيد ، اين است كه مىفرمايد : اين آسمانها كه بر بالاى ما قرار گرفته و بر ما سايه افكنده ، با همه بدايعى كه در خلقت آنها است ، و اين زمين كه ما را در آغوش گرفته و بر پشت خود سوار كرده ، با همه عجائبى كه در آن است ، و با همه غرائبى كه در تحولات و انقلابهاى آن از قبيل اختلاف شب و روز و جريان كشتىها در دريا و نازل شدن بارانها و وزيدن بادهاى گردنده و گردش ابرهاى تسخير شده ، همه امورى هستند فى نفسه نيازمند به صانعى كه ايجادشان كند ، پس براى هر يك از آنها الهى است ، پديد آورنده ، ( اين صورت برهان اولى است ) كه آيه شريفه بر مسئله توحيد اقامه كرده است . برهان ديگر را از راه نظامى كه در عالم است اقامه نموده و حاصلش اين است اين اجرام زمينى و آسمانى كه از نظر حجم و كوچك و بزرگى و هم دورى و نزديكى مختلفند ، ( و بطورى كه فحصهاى علمى بدست آورده كوچكترين حجم يكى از آنها . 00033 ، 000 ، 000 ، 000 ، 000 ، 000 ، 000 ، 000 : 0 سانتىمتر مكعب است ) و بزرگترين آنها كه حجمش ميليونها برابر حجم زمين است ، كره اى است كه قطرش تقريبا معادل 9000 ميل است و فاصله ميان دو ستاره و دو جرم آسمانى ، قريب به سه مليون سال نورى است و سال نورى تقريبا برابر است با رقم زير ( 365 24 60 60 300000 كيلومتر ) و خلاصه اين ارقام دهشتآور را نيك بنگر ، آن گاه خودت حكم خواهى كرد : كه تا چه اندازه نظام اين عالم ، بديع و شگفتآور است ، عالمى كه با همه وسعتش هر ناحيه اش در ناحيه